Motyw przemijania - Motyw przemijania w literaturze

Fran├žois Villon Wielki Testament

G┼é├│wnym tematem tego wspania┼éego ┼Ťredniowiecznego poematu jest przemijanie. Wpisuje si─Ö on dzi─Öki temu w popularne r├│wnie┼╝ w wiekach ┼Ťrednich obrazowanie wanitatywne (od vanitas). Najdos┼éowniej podj─Öty w utworze zostaje problem starzenia si─Ö, utraty urody czy si┼é witalnych. Poeta pokazuje tu jednak r├│wnie┼╝ kwesti─Ö przemijania cz┼éowieka w historii, z┼éudno┼Ť─ç d├│br doczesnych, nieub┼éagany up┼éyw czasu. Akcentowana jest tak┼╝e w utworze zawodno┼Ť─ç pami─Öci oraz przekonania o wa┼╝nym znaczeniu cz┼éowieka w dziejach. Niemal przys┼éowiowe sta┼éo si─Ö ju┼╝ dzisiaj zawo┼éanie Villona: „Ach, gdzie s─ů niegdysiejsze ┼Ťniegi!”┬á

 

Daniel Naborowski Kr├│tko┼Ť─ç ┼╝ywota ┬á

Poeta podejmuje tu temat doczesnego ┼╝ycia. Wskazuje na jego kr├│tko┼Ť─ç i przemijanie. Dowodzi, ┼╝e cz┼éowiek powinien stara─ç si─Ö pogodzi─ç z ulotno┼Ťci─ů swojej egzystencji. Obrazowe por├│wnania pokazuj─ů, jak bardzo ┼╝ycie ludzkie jest nietrwa┼ée (przyr├│wnane jest do dymu, cienia, wreszcie punktu). Ukazanie czasu w kontek┼Ťcie ci─ůg┼éego ruchu i nast─Öpuj─ůcych zmian. Nieuchronno┼Ťci towarzyszy tutaj tak┼╝e nieodwracalno┼Ť─ç i powszechno┼Ť─ç zdarze┼ä oraz zjawisk. W liryku poeta pos┼éuguje si─Ö gradacj─ů, obrazuj─ůc─ů coraz wyra┼║niej ulotno┼Ť─ç i nietrwa┼éo┼Ť─ç ludzkiego ┼╝ywota. Ko┼äcowe przyr├│wnanie ┼╝ycia do „czwartej cz─Ö┼Ťci mgnienia” jest najbardziej sugestywne. Sztandarowy utw├│r realizuj─ůcy barokowy motyw vanitas.

 

Kazimierz Przerwa-Tetmajer Koniec wieku XIX

Tematem wiersza jest dla poety koniec wieku XIX, a zarazem odchodzenie pewnych idea┼é├│w, warto┼Ťci. Dawny ┼Ťwiat i jego idee okazuj─ů si─Ö przebrzmia┼ée i nieaktualne. W nowej rzeczywisto┼Ťci nie ma dla nich miejsca. Brakuje jednak alternatywy dla przesz┼éo┼Ťci, podmiot liryczny nie potrafi wskaza─ç szczytnych idea┼é├│w, kt├│re mog┼éyby zast─ůpi─ç odchodz─ůce w niepami─Ö─ç warto┼Ťci. Poetycki manifest postawy schy┼ékowej. Liryczny zapis ┼Ťwiadomo┼Ťci cz┼éowieka ┼╝yj─ůcego na prze┼éomie wiek├│w, w wa┼╝nym momencie historycznym, w obliczu dziejowej zmiany pokole┼ä. Ukazanie r├│wnie┼╝ bezsilno┼Ťci jednostki wobec post─Öpuj─ůcych masowo zmian (obrazowa metafora mr├│wki rzuconej na tory poci─ůgu).

 

Tomasz Mann Śmierć w Wenecji

W utworze motyw przemijania dotyka kilku aspekt├│w. Przede wszystkim ukazany jest proces starzenia si─Ö g┼é├│wnego bohatera Gustawa Aschenbacha, utraty si┼é witalnych i post─Öpuj─ůcej stagnacji jego dzia┼éa┼ä. Akcja powie┼Ťci osadzona jest jednak w ogarni─Ötej zaraz─ů Wenecji. Miasto jest z┼╝erane przez chorob─Ö, powoli nast─Öpuje zanik jego ┼Ťwietno┼Ťci. Podnosz─ůcy si─Ö poziom wody poch┼éania coraz bardziej domy, za┼Ť utrzymuj─ůcy si─Ö w powietrzu od├│r stale si─Ö wzmaga. Jednocze┼Ťnie z upadkiem wielkiego niegdy┼Ť miasta Mann pokazuje rozk┼éad dawnej kultury i minionych warto┼Ťci. Klasycyzm ust─Öpuje tu miejsca dekadentyzmowi.

 

Jarosław Iwaszkiewicz Panny z Wilka

Powie┼Ť─ç psychologiczna, kt├│ra opisuje powr├│t m─Ö┼╝czyzny w ┼Ťrednim wieku do dworku w Wilku. Przed wielu laty sp─Ödzi┼é tu najlepszy okres swego ┼╝ycia, w├│wczas nawi─ůza┼é te┼╝ z pannami z dworku rozmaite kontakty, od erotycznej fascynacji, przez uczucie subtelne i wysublimowane, po prawdziw─ů mi┼éo┼Ť─ç. Ponowne przybycie Wiktora do dworku u┼Ťwiadamia mu, ┼╝e dawne lata i m┼éodo┼Ť─ç bezpowrotnie przemin─Ö┼éy. M┼éode, urocze panny sta┼éy si─Ö przez ten czas doros┼éymi kobietami. Niekt├│re powychodzi┼éy za m─ů┼╝, maj─ů dzieci. Ukochana m─Ö┼╝czyzny sprzed lat – Fela – ju┼╝ nie ┼╝yje. Powr├│t pokazuje Wiktorowi r├│wnie┼╝ jak bardzo zmieni┼é si─Ö on sam. Sta┼é si─Ö cz┼éowiekiem przygaszonym, zgorzknia┼éym, bezskutecznie szukaj─ůcym przesz┼éo┼Ťci, kt├│rej ju┼╝ nie ma.

 

Inne przykłady literackie:

  • Biblia Ksi─Öga Koheleta (ukazanie marno┼Ťci doczesnego ┼Ťwiata i ┼╝ycia)
  • Miko┼éaj S─Öp-Szarzy┼äski O kr├│tko┼Ťci i niepewno┼Ťci na ┼Ťwiecie ┼╝ywota cz┼éowieczego; O nietrwa┼éej mi┼éo┼Ťci rzeczy ┼Ťwiata tego (z┼éudno┼Ť─ç i pozorno┼Ť─ç ziemskiej egzystencji cz┼éowieka w kontek┼Ťcie przemijania i ┼Ťmierci)
  • William Szekspir Hamlet (kiedy Hamlet ogl─ůda czaszk─Ö b┼éazna kr├│lewskiego Yorika u┼Ťwiadamia sobie nieub┼éagany up┼éyw czasu i konieczno┼Ť─ç ┼Ťmierci)
  • Hieronim Morsztyn ┼Üwiatowa rozkosz (ukazanie warto┼Ťci duchowych i nietrwa┼éo┼Ťci d├│br doczesnych)
  • Adam Mickiewicz Pan Tadeusz (dworek w Soplicowie jest reliktem przesz┼éo┼Ťci, obrazem odchodz─ůcej w niepami─Ö─ç kultury szlacheckiej)
  • Boles┼éaw Prus Lalka (ukazanie spo┼éecze┼ästwa polskiego w chwili wa┼╝nych przemian cywilizacyjnych, kulturowych i gospodarczych)
  • Charles Baudelaire Padlina (m┼éodo┼Ť─ç i pi─Ökno skontrastowane z obrazami ┼Ťmierci i rozk┼éadu)
  • Jan Lecho┼ä Toast (przemijanie dawnego ┼Ťwiata i kultury)
  • Wis┼éawa Szymborska Nic dwa razy (przemijanie i niepowtarzalno┼Ť─ç zdarze┼ä)