Powracaj─ůca fala - Problematyka utworu

epoka: Pozytywizm

Adler i B├Âhme

To dwaj g┼é├│wni bohaterowie opowiadania, kt├│rzy celowo zostali przez Prusa skontrastowani. Marcin B├Âhme po uko┼äczeniu szko┼éy poszed┼é na studia i zosta┼é pastorem. O┼╝eni┼é si─Ö z kobiet─ů spokojn─ů i pobo┼╝n─ů, a jego ma┼é┼╝e┼ästwo by┼éo bardzo szcz─Ö┼Ťliwe. Mieli dwoje dzieci – syn kszta┼éci┼é si─Ö i pracowa┼é, a c├│rka by┼éa cnotliwa i dobrze u┼éo┼╝ona. Natomiast Gotlieb Adler uzyska┼é tylko podstawowe wykszta┼écenie, zosta┼é robotnikiem, szybko pozna┼é smak pieni─Ödzy i za wszelk─ů cen─Ö stara┼é si─Ö osi─ůgn─ů─ç sw├│j cel – by─ç milionerem. Zosta┼é wdowcem i nie umia┼é wychowa─ç syna, kt├│rego kocha┼é jednak ponad ┼╝ycie. Adler usprawiedliwia┼é ka┼╝dy wyst─Öpek Ferdynanda, nawet jego ch┼é├│d i nieokazywanie uczu─ç. Tolerowa┼é wydawanie przez syna pieni─Ödzy, t┼éumacz─ůc to m┼éodzie┼äczymi potrzebami i ch─Öci─ů poznania prawdziwego ┼╝ycia. Nie uwa┼╝a┼é za s┼éuszne zmusi─ç syna do pracy lub nauki. B├Âhme jest wyrozumia┼éy, ┼éagodny, pe┼éen wiary w cz┼éowieka i jego dobro─ç, gotowy nie┼Ť─ç pomoc wszystkim. Adler jest pozbawiony wszelkich uczu─ç do innych (poza synem), nieczu┼éy na krzywd─Ö robotnik├│w, bezwzgl─Ödnym wyzyskiwaczem. Odmawia nawet pieni─Ödzy kobiecie, kt├│ra ┼╝ebrze o kilka rubli na pogrzeb dziecka. Zreszt─ů te cechy przej─ů┼é te┼╝ Ferdynand. W┼éa┼Ťnie wraca┼é z nocnej zabawy, gdy zdarzy┼é si─Ö wypadek Gos┼éawskiego. Robotnicy poprosili go o po┼╝yczenie koni, by dowie┼Ť─ç rannego do lekarza. Ferdynand, podobnie jak ojciec, odm├│wi┼é, t┼éumacz─ůc, ┼╝e konie s─ů zm─Öczone. Wypadek robotnika nie zrobi┼é na nim najmniejszego wra┼╝enia, tak jak los ┼╝ebraczki nie wzruszy┼é jego ojca.

 

Has┼éa pozytywistyczne w Powracaj─ůcej fali.

Praca – niemal na ka┼╝dym kroku podkre┼Ťlana jest warto┼Ť─ç pracy. Bohaterem pozytywnym jest Gos┼éawski, kt├│ry ci─Ö┼╝ko pracuje, chc─ůc co┼Ť osi─ůgn─ů─ç w ┼╝yciu. Robi to kosztem w┼éasnej rodziny – rzadko bywa w domu, nie sp─Ödza czasu z ukochanymi dzie─çmi, przychodzi do domu i zasypia. Robi to jednak, by zapewni─ç lepszy byt ┼╝onie i dzieciom, kt├│rych kocha. Dlatego te┼╝ jego ┼Ťmier─ç wywo┼éuje fal─Ö oburzenia nie tylko w┼Ťr├│d robotnik├│w fabrycznych, ale i ca┼éego miasta. Marginalnie zostaje te┼╝ zasygnalizowany problem wdowy Gos┼éawskiej, poniewa┼╝ praca m─Ö┼╝a w fabryce by┼éa jedynym ┼║r├│d┼éem dochodu rodziny. Najprawdopodobniej po ┼Ťmierci Gos┼éawskiego kobieta nie b─Ödzie mia┼éa ┼╝adnych ┼Ťrodk├│w finansowych. Niew─ůtpliwie najbardziej negatywn─ů postaci─ů jest Ferdynand, kt├│ry nie my┼Ťli o robotnikach, ich ci─Ö┼╝kiej pracy. Jest egoist─ů, pr├│┼╝niakiem, kt├│ry sp─Ödza czas na wydawaniu pieni─Ödzy ojca. Kiedy Adler chce, aby syn czym┼Ť si─Ö zaj─ů┼é, ten idzie do fabryki i tam celowo podburza robotnik├│w do buntu przeciw ojcu. Ferdynand wie, ┼╝e zdenerwowany ojciec nie pozwoli mu wi─Öcej wej┼Ť─ç do fabryki i b─Ödzie mia┼é spok├│j. M┼éodzieniec nie wie, co to praca i w zasadzie nie chce wiedzie─ç, bo uwa┼╝a si─Ö za kogo┼Ť lepszego, stworzonego do wielkich czyn├│w. Por├│wnuje si─Ö nawet z Bismarckiem. Na dodatek wmawia ojcu, ┼╝e cierpi na jak─ů┼Ť chorob─Ö, kt├│r─ů nazywa nud─ů i lekarze zalecaj─ů mu prowadzenie ┼╝ycia pe┼énego wra┼╝e┼ä. Ferdynand ginie, bo jest lekkomy┼Ťlny, zadufany w sobie i wierzy jedynie we w┼éasne mo┼╝liwo┼Ťci.

 

Praca u podstaw – w opowiadaniu wspomniana jest posta─ç szlachcica, kt├│ry miesza┼é przed kilkunastoma laty w mie┼Ťcie. Ludzie nazywali go dziwakiem, poniewa┼╝ nigdy nie za┼éo┼╝y┼é rodziny, nie trwoni┼é pieni─Ödzy, a ca┼é─ů sw─ů uwag─Ö skupia┼é na finansowaniu szko┼éy, kt├│r─ů za┼éo┼╝y┼é. Dzieci uczy┼éy si─Ö tam czytania, pisania, religii, rachunk├│w oraz zawod├│w – szewstwa, tkactwa, krawiectwa, itd. Wyznawa┼é zasad─Ö, ┼╝e prawdziwym cz┼éowiekiem jest si─Ö wtedy, gdy post─Öpuje si─Ö rozumnie i uczciwie. Podkre┼Ťla┼é r├│wnie┼╝, ┼╝e najwa┼╝niejsza jest w ┼╝yciu praca. Umar┼é, nie pozostawiaj─ůc potomka, a rodzina, kt├│ra odziedziczy┼éa maj─ůtek, szybko go roztrwoni┼éa. Szko┼éa tak┼╝e przesta┼éa funkcjonowa─ç. Pozosta┼é jednak ┼Ťlad po szlachcicu, poniewa┼╝ wychowa┼é on kilka pokole┼ä ludzi szlachetnych, bystrych i umiej─ůcych ci─Ö┼╝ko pracowa─ç. ┼╗aden z jego wychowank├│w nie zaj─ů┼é wybitnego stanowiska, ale wszyscy umieli utrzyma─ç siebie i swoje rodziny. Jednym z uczni├│w szlachcica by┼é w┼éa┼Ťnie Kazimierz Gos┼éawski, kt├│ry trafi┼é do fabryki z┼éego cz┼éowieka. Bystro┼Ť─ç umys┼éu, zapa┼é, inteligencja, ch─Ö─ç pracy sprawia┼éy, ┼╝e Gos┼éawski mia┼é wszelkie predyspozycje, by zosta─ç nie tylko w┼éa┼Ťcicielem warsztatu, ale te┼╝ zrobi─ç karier─Ö.

 

Scjentyzm – to pogl─ůd, wedle kt├│rego pe┼én─ů wiedz─Ö o rzeczywisto┼Ťci daje jedynie nauka. Ona r├│wnie┼╝ daje cz┼éowiekowi tzw. kr─Ögos┼éup moralny. Pastor, cz┼éowiek potrafi─ůcy rozr├│┼╝ni─ç dobro i z┼éo, jest cz┼éowiekiem wykszta┼éconym. Prowadzi skromne ┼╝ycie, a jego celem jest wykszta┼écenie syna, kt├│ry zreszt─ů uczy si─Ö, studiuj─ůc na politechnice. Marcin B├Âhme wie, ┼╝e dobrze wychowa┼é syna, poniewa┼╝ ten chce uczy─ç si─Ö, by pom├│c finansowo rodzinie. Takie w┼éa┼Ťnie postawy b─Ödzie propagowa┼é polski pozytywizm.

 

Problem kapitalizmu w Powracaj─ůcej fali

Robotnicy s─ů wa┼╝nymi bohaterami opowiadania. Prus dostrzeg┼é straszne skutki ┼║le pojmowanego kapitalizmu. Adler jest pewny siebie, nie boi si─Ö, poniewa┼╝ nikt nie jest w stanie mu si─Ö sprzeciwi─ç. Robotnicy to tania si┼éa, kt├│rej nie chroni ┼╝adne prawo. To ludzie bez wykszta┼écenia, wi─Öc zgadzaj─ů si─Ö pracowa─ç w bardzo trudnych warunkach, przez wiele godzin, przy marnej zap┼éacie. Adler wie, ┼╝e ludzie ci nie maj─ů dok─ůd p├│j┼Ť─ç, nie znajd─ů innego ┼║r├│d┼éa utrzymania.

 

Patriotyzm w Powracaj─ůcej fali

Warto r├│wnie┼╝ zwr├│ci─ç uwag─Ö na pochodzenie Adlera. Kiedy Marcin B├Âhme snuje refleksje na temat Adlera, my┼Ťli:

 

Szkoda, ┼╝e Adler nie pomy┼Ťla┼é o tych budynkach, chocia┼╝ swoj─ů fabryk─Ö ukszta┼étowa┼é na wz├│r brandenburskiej.

 

Tak więc Adler pochodził z Prus, z państwa, które było w XIX wieku wrogiem Polski i jednym z zaborców. Naturalnie ze względu na cenzurę elementy patriotyczne nie mogły być eksponowane w sposób jawny. Dlatego w opowiadaniu mamy jedynie wzmiankę o pochodzeniu Adlera.

 

Naturalizm

To do┼Ť─ç niecz─Östa technika w literaturze pozytywistycznej. Naturalizm powsta┼é na bazie pozytywistycznego ewolucjonizmu, kt├│ry by┼é pogl─ůdem optymistycznym, gdy┼╝ opiera┼é si─Ö na g┼éoszeniu teorii rozwoju cz┼éowieka. Naturalizm jednak traktowa┼é cz┼éowieka jak jednostk─Ö podlegaj─ůc─ů instynktom i mia┼é tendencje do przyczerniania obrazu rzeczywisto┼Ťci. Niew─ůtpliwie tak─ů naturalistyczn─ů walk─Ö o byt tocz─ů ze sob─ů Adler i robotnicy. Adler chce jednak bogactwa, a robotnicy chc─ů po prostu prze┼╝y─ç. Za naturalistyczny nale┼╝y tak┼╝e uzna─ç opis wypadku Go┼éawskiego, kt├│ry straci┼é r─Ök─Ö, a niesiony do domu wi┼é si─Ö w b├│lach.

 

Problematyka moralna

Boles┼éaw Prus u┼Ťwiadamia czytelnikowi kwestie zwi─ůzane z odpowiedzialno┼Ťci─ů cz┼éowieka za w┼éasne czyny. Nic nie pozostaje bez kary. Adler post─Öpowa┼é ┼║le, krzywdzi┼é ludzi woko┼éo i nie mia┼é wyrzut├│w sumienia. Przed konsekwencjami takiego post─Öpowania ostrzeg┼é go B├Âhme, ale na fabrykancie nie zrobi┼éo to najmniejszego wra┼╝enia. Z┼éo niczym fala morska zawsze wraca do cz┼éowieka, kt├│ry je wyrz─ůdza. I tak sta┼éo si─Ö z Adlerem, kt├│ry straci┼é jedynego, najukocha┼äszego syna i oszala┼é z rozpaczy. Niew─ůtpliwie opowiadanie Prusa nale┼╝y tak┼╝e czyta─ç w wymiarze etycznym, dydaktycznym, pouczaj─ůcym.