Cierpienia młodego Wertera - Gatunek literacki

epoka: Romantyzm

Cierpienia młodego Wertera to powieść epistolarna (łac. epistola «list»; gr. epistolế «posłanie»), rozpowszechniona w XVIII wieku. Narrator – pozornie wyeliminowany przez autora – przedstawia wewnętrzne przeżycia piszącego, utrzymane w formie fikcyjnych listów o niespójnej kompozycji lub luźnych zapisków typowych dla korespondencji prywatnej. Na powieść Goethego składa się 85 datowanych listów. Wśród nich tylko dwa pisane są do Lotty, jeden do Alberta, pozostałe w zdecydowanej większości do przyjaciela Wilhelma. Zamknięte są klamrą: początek i zakończenie napisał „wydawca”.

 

Listy te nie mają jednorodnej treści i formy. Są wśród nich zarówno długie, epickie (np. z 16 czerwca 1771 r. z opisem okoliczności poznania Lotty), jak i zaskakujące krótkie, pełne doznań i emocji (np. jeden z listów do Lotty z 26 lipca 1771 r.w sprawie zasypywania przez nią piaskiem atramentu na kartkach), czy też będące głęboką refleksją spisaną w formie pytania retorycznego (np. np.z też będące głęboką refleksją spisaną w formie pytania retorycznegoanej z 16 czerwca 1772 r. napisany już w duchu romantycznym: „Jestem zaprawdę jeno wędrowcem, pielgrzymem na tej ziemi! Czyż wy jesteście czymś więcej?”).

 

Mimo głębokiego subiektywizmu listów (co powoduje, iż de facto może uznać tę powieść i za pamiętnik), ich lektura daje czytelnikowi pełen obraz zarówno samego bohatera, jak i okoliczności jemu towarzyszących. Są tam pierwszo- i drugoplanowe postacie, akcja dzieje się w pewnej realnej rzeczywistości, przy wątku głównym snują się w epicki sposób wątki poboczne, ściśle związane z losami głównego bohatera. Zatem utwór Goethego ma wszystkie elementy tradycyjnej powieści. Mało tego, ma bardzo wyraźnie zarysowaną dramaturgię: od ekspozycji (ze wstępnymi informacjami o Werterze: „jakże rad jestem, że wyjechałem”), po narastający rozwój akcji (kolejne zdarzenia wątku głównego i wątków pobocznych w epickim łańcuchu przyczynowo-skutkowym), punkt kulminacyjny (podjęcie decyzji o zerwaniu kontaktów) aż do tragicznego finału (śmierci Wertera).

 

Szczególny indywidualizm przeżyć bohatera niejako narzucił jednak formę listu. Chodziło przecież o możliwie pełne i dalece osobiste przedstawienie przeżyć wewnętrznych bohatera, a panująca w czasach Goethego moda na powieść epistolarną ułatwiła pisarzowi tę możliwość.

Wiele jest przesłanek przemawiających za tym, bo uznać Cierpienia... za powieść autobiograficzną (zob. wyżej Geneza utworu). By jednak uznać jakiś utwór za autobiografię, trzeba wcześniej ustalić, czy spełnia następujące kryteria:

  • tematem utworu jest własne życie autora, jego koleje losów i czyny, zdarzenia, których był świadkiem, doświadczenia, które nabywał, ewolucja jego postaw wobec świata;
  • jest biografią jakiejś osoby (całościową lub fragmentaryczną) napisaną przez nią samą.
  • Sprawą otwartą jest uznanie jednak powieści Goethego za utwór autobiograficzny, mimo że wiele argumentów skłaniałoby do takiej opinii. Sporo jest tu jednak elementów niepasujących do realiów, naddanych bądź uproszczonych. Zatem, należy zachować ostrożność przy bezkrytycznym uznaniu Cierpień... za powieść autobiograficzną.